Ads Top

Amadeus Mozart Filmi ve Greimas’ın Eyleyensel Örnekçesine Göre Çözümlenmesi

  
AMADEUS
Bu bölümde Milos Forman’ın Amadeus filmi özetlenecek devamında film eyleyensel örnekçeye göre çözümlenecektir.
Amadeus “Tanrı’nın sevgili kulu” anlamındadır. Peter shaffer’in yazıp Milos Formanın yönetmenliğini yaptığı filmdir.1984 yapım yılıdır.Milos Forman Guguk Kuşundan hatırlamaktayım bu filmle de ününe ün katmıştır.Konusu Mozart’ın hayatını konu alan biyografi, drama, müzikal türünde bir filmdir. Mozart’ın hayatını görmekteyiz fakat Salieri gözünden Mozart anlatılmaktadır. Aslında Saleri ile tanrının savaşını anlatan ve Mozart’ın bu hikayede nesne konumunda olduğu bir filmdir. Tamamen onun penceresinden bakmaktayız. Amadeus en iyi film, en iyi yönetmen, en iyi erkek oyuncu, en iyi kostüm başta olmak üzere 8 oscar ödülü kazanmıştır.Tarihi bir film olarak Amadeus 18.yüzyılı tam anlamıyla yaşatmıştır.Kostüm olarak, dekor olarak tam anlamıyla birebir  o dönemi yansıtmışlardır. Görgü kuralları da aynı şekilde işlenmiştir. Fakat kurgusal açıdan uyuşmazlıklar vardır.

2.1. Amadeus Mozart  Filmi

Film şöyle başlamaktadır. İntihara teşebbüs ettiği için bir akıl hastanesine gönderilmiş olan ve hastanede yaptıklarını rahibe itiraf etmekte olan Salieri’nin hayat hikayesiyle başlar.
Mozart 3-4 yaşlarında harika piyano çalmaktadır. Babası bu yeteneğini fark etmiştir. Gözleri kapalıyken bile besteyi aynı şekilde çalabilmektedir. Ünü o yaşta saraya kadar ulaşmıştır. Salieri de ününü duymuştur. Babasına hep yalvarmaktadır, müzik öğretmesi için. Babası bu durumla alay eder. Saileri kilisede dua eder Tanrıya, ünlü olmayı müziğinin ve kendisinin ölümsüz kılınması karşılığında bekaretini koruyacağına söz verir.Sonra babası ölür ve bu duruma Salieri, bu bir mucize bunu bana Tanrı düzenledi, artık özgürüm der.
Viyana’da imparatorun baş müzisyeni, bestecisi olur. Çok mutludur. Tanrıya şükreder ve Tanrı’nın kendisine böyle başarılı bir besteci olma yeteneği verdiği için. Kendisiyle barışıktır artık, Tanrı’ya sürekli dua eder.
Bir gün davette Mozart’la tanışma fırsatı bulur.Salonda kendi kendiyle oyun oynamaya başlar, Mozart’ı aramaya başlar.Mozart yerde emekleyerek, kaba bir şekilde seksüel oyunlar oynamaktadır. Salieri Mozart olduğunu öğrenir. O an sarsılır, nasıl bu kadar salak birisi bu yaratıcı besteleri yapabilir diye düşünür.
Mozart , Salieriyi birkaç kez küçük düşürür. Salieri, Mozartla kıyaslanınca kendi yeteneklerinin kısıtlı olduğunu ve yaratıcı olmadığını fark eder. Tanrı’nın kendisine ihanet ettiğini düşünür ve neden ihanet ettiğini anlayamaz. Tnrı neden kendisine değil de Mozart gibi bir yaratığa bu muhteşem yeteneği bağışlamıştır.
Tanrı önce kendisini besteci olarak cesaretlendirmiş sonrada ezip geçmiştir. “Tüm isteğim Tanrı’ya şarkı söylemekti, bana bu isteği, bu şevki o verdi ama sonra beni yeteneksiz kıldı? NEDEN der.
         Şöyle düşünmeye başlar. Tanrı Mozart’a böyle bir yetenek vererek, Saleri’nin Mozart’a kıyasla ne kadar basit olduğunu göstermek istemiştir. Kalbi kırılır, çünkü kendisi tüm sevgisini ve müziğini Tanrı için adamıştır, onun için bakire bile kalmıştır. Ama şimdi sanki Tanrı onunla alay etmekte, ona gülmektedir. Bu düşünceler Salieri’yi çılgına döndürür. Tanrı’ya olan inancını kaybeder. Bir sahnede  duvardaki haçı alır ateşe atar. Tanrı’ya düşman olmuştur artık. Mozart’ı yok ederek intikamını almaya ant içer.
       Bunun için şeytani bir plan yapar, Mozart’a arkadaş maskesiyle yaklaşır, bir yandan da onun kariyerini mahvetmeye başlar. Mozart parasal ve sosyal yönden mahvolmaya başlar, ününü yitirir, sürekli içer, evliliği bozulmaya başlar. Sağlığı kötüleşir. Ama halen eserleri kusursuzdur, sürekli beste yapmaktadır. Öğretmenlik yapmayı gururuna yediremez. Çok savurgandır, elindeki olan parayı da bitirir. Borç istemeye başlar.
       Salieri Mozart’ın bu parasal yönünü bilmektedir, eline koz geçmiştir, intikam almak için plan yapar. Çocukken Mozart’ın ölmüş babasının hayaletinin ondan bir ilahi istediğine ikna eder. Babasının hayaleti Mozart’ın sinirlerini daha da bozar ve sürekli içmeye başlar. ( Mozart kendi kendini de öldürmüştür filmde çift taraflı siyah maskede bu korkuyu iyice vurgular.) Salieri’nin planın son aşaması Mozart’ı öldürmek ve bestesini çalmak, kendisi yazmış gibi ün kazanmaktır!
       Böyle yaparak Tanrı’nın bir başyapıtını çalmış olacaktır. Mozart’ı zehirleyerek öldürecek ve cenazesinde Requerm’i çalacak herkes Salieri’nin ne kadar harika bir besteci olduğunu sanacak, böylece Tanrı’dan intikam almış olacaktır.
       Bu esnada Mozart’ın arkadaşı Emauel Schikaneder, Mozart’ı, bir opera yazması için ikna eder, Mozart ‘Die Zauberflöte’yi yazar, büyük başarı kazanır, fakat ilk gün çok çalışmaktan bayılır ve Salieri onu evine götürür ve neredeyse ölümcül derecede hasta olan Mozart’ı çalışmaya zorlar. Bir yandan da onun müzikal dehasının sırlarını öğrenmeyi ummaktadır, hasta Mozart’la çalışmaya başlar. Zvallı Mozart onun gerçek niyetini bilmemektedir hatta bu kadar iyi bir arkadaş olduğu için teşekkür etmektedir.
       Bir ara Mozart’ın karısı eve döner, Salieri umutsuzca Requemi almak isterse de, karısı notaları kilitler ve adamın gitmesini ister. Böylece Requem yarım kalmıştır. Kısa süre sonra Mozart ölür ve kimsesizlerin gömüldüğü, taşı bile olmayan, bir toplu mezara gömülür.
       Salieri, tüm bu olanları rahibe itiraf etmektedir.Salieri, Tanrı’nın Salieri’nin Mozart’ın bestesini çalmasını önlemek için , onu öldürdüğünü söyler. İyice çıldırmış olan Salieri , diğer delilerin yanına gider, kendisini Papa sanmaktadır, oradaki diğer hastalara seslenir.
“Aleladelik her yerde var, sizleri bağışlıyorum, sizleri bağışlıyorum, sizleri bağışlıyorum.”
Son sahnede Salieri acılar içinde gözünü kapatır, Mozart’ın çocukken attığı sinir bozucu şımarık kahkahası gözlerinin önüne gelir., Tanrı’nın gücünün her şeye yattiğini ve Tanrı’ya rüşvet verilmeyeceğini,af olmayacağını anlar.


       Gönderici-Alıcı:  Filmde Salieri yi gönderici olarak görebiliriz.Tanrıyı da alıcı olarak görebiliriz.Tabi bunlar Salieri gözünden anlatıldığı için böyle nitelendirebiliyoruz.Tanrıyla önce arası çok iyidir sonra Mozartla karşılaşınca durum tam tersine döner.Tanrıya karşı kin nefret dolu günler başlar. İntikam almak için elinden geleni yapar.
       Yardımcı-engelleyici : Filmin başında en büyük engelleyici babasıdır ancak ölümüyle ondan kurtulur ve engel ortadan kalkar bunu da mucize olarak nitelendirir.Filmde Salierinin çok ünlü bir besteci,isminin ölümsüz kalınmasını istediğini biliyoruz.Babası öldükten sonra bu amacını gerçekleştirmeye başlar.Baş piskoposun yardımcısıdır.İmparatorun yakın arkadaşıdır ve ona müzik öğretir.Konumu çok güzeldir.Mozartla tanışınca onun devasa yaratıcılığına aşık olur,kıskançlık hisseder.Bu durumu hazmedemez.Tanrı nasıl böyle bir şey yapar der.Tanrı için söz verdim bekaretimi korudum ama o ise karşılığında beni yeteneksiz kıldı.Bu yaratığa muhteşem yetenek verdi diye düşünmeğe başlar. Mozart engelleyici durumundadır Salieri çok iyi bir konundadır.Mozarttan sonra çok da başarılı biri olarak görmez kendisini.Hayatı tamamen değişir, inancı yok olur,çok yaratıcı değildir.İsmi ölümsüz olmayacaktır.Mozart bu durumda engelleyici olur,ön planda görünür.Fakat Mozart bu durumun farkında değildir.Her şeyin farkında olan bir tek Salieridir.
Engelleyicilerden biri de Mozart’ın eşidir.Eşi notaları dolaba kilitler ve Salieri besteye ulaşamaz aslında burada tanrının engellediğini düşünür, eşi tarafından bu durum gösterilir.
Filmde yardımcı Salierinin casus olarak Mozartın evine gönderdiği hizmetçi kızdır.Böylece Mozartın gün içerisinde neler yaptığını; nasıl beste yaptığını,nasıl üretken olduğunu,nerelere gittiğini hepsinden haberdar olacaktı.Filmde hizmetçi kaz bir süre Salieri ye bu konuda yardımcı olur.

EYLEYENLER OYUNCULAR EYLEYENSEL İŞLEVLER

Gönderen Salieri eylemi belirleyen kişi.
Nesne Mozarttır,Tanrıya olan inancı,savaşı Mozart üzerinden anlatılır.
Burda konu,Tanrı ile hesaplaşmadır.Biri haylaz olmasına rağmen tanrı tarafından ödüllendirilebiliyor,diğeri ise iyimser, sürekli dua etmesine rağmen Tanrı tarafından lanetleniyor.Tıpkı Habil ve Kabil olayı gibi.
Gönderilen Salieri
Eylem kendisi için gerçekleştiği için
Özne Salieri eylemi yapar.
Engelleyici,Salierinin babası Salieriye bir süre engeller,
Engelleyici Mozart farkında olmadan engelleyicidir ve eylemi engeller
Yardımcı hizmetci kız Salieriye yardım eder.
Salieri açısından eyleyensel örnekçe şu şekilde gösterilebilir.
2.2. Amadeus Mozart  Filminin Anlatı Durumu
 
       Bu filmde anlatının başlangıç durumunu Mozartım Viyanaya gelmesi ve salonda yaramaz bir çocuk gibi yerde oynarken Salierinin farkemesi olarak kurabiliriz filmde eyletim öznesi de Gönderen de aynı kişi Salieridir.Özne ve gönderen olan Salieri Mozartla karşılaşınca anlatı başlar.Greimas a göre anlatı durumu ise başlangıç durumunu sonuç durumuna ulaştıran temel dönüşümün gerçekleşme sürecidir. Bu anlatı durumu da dört evre içerir,Eyletim,edinim,edim,yaptırım.Filmde Salierinin Mozartla karşılaşması ve Tanrıya karşı sarsılma,güvensizlik olmasında başlangıç durumu gerçekleşir.Başlangıç durumunun sonuç durumuna ulaşması için temel dönüşümü sağlayacak olan evrelere göre filmi inceleyecek olursak;
1.     Evre-Eyletim (Gönderme):

       Salieri Mozartla karşılaşır ve Tanrıyla arası bozulur.Bu bozulma temel dönüşümü sağlayarak olayın akışını yönlendirmiş ve Salieri,Tanrının Mozartla  olan bağına karşı etkin duruma geçer Burada aranılan özne,gönderen olan Salieridir.Kahramanı,özneyi(eyleyen) herhangi bir göreve gönderen ya da görevlendiren(eyleten)kişi vardır.Kahraman bunu başkasının görevi ile değilde tamamen kendi isteğiyle yapmıştır.Filmde de Salieri hem gönderen hem de özne olmuştur.Buradaki eyletim aşaması Salieri (gönderen) ve Salieri (özne-eyleyen)arasındaki ilişkidir.Gönderen olan Salieri,Tanrıdan intikam almak için elinden geleni yapar,onun için Mozartı öldürme ve bestesini çalma planı bile yapar.Mozarta arkadaş gibi görünür fakat arkasından hile yapar.Hepsi tanrıdan intikam almak içindir.Mozartın kötüleşmesinden zevk alır.Böylece Salierinin kendi kendini güdülemesiyle eyletim evresi başlamış olur.

 Evre-Edinim (Yeterlilik, Güçlenme

       Salierinin tanrıdan intikam alması için planını gerçekleştirmesi gerekiyor.Bunun için çalışması gerekeçektir.Çünkü Salieri Tanrının sevdiğini elinden alıp kendi yaratığının bestesiyle cenaze marşını çalacaktır.O beste Salierinin kendi bestesi sanacaktır herkes işte o zaman ünlü olacaktır. Tanrıdan da intikamını almış olacaktır.Aslında bir taşla iki kuş vurmuş olacaktır.Salieri bu planı gerçekleştirmek için elinden geleni yapar bu evre edinim (yeterlilik) olarak adlandırılmaktadır.Bu evrede artık gönderenin  işlevi sona erer.Sonraki aşama özne olan Salieri ye odaklanır.Anlatı programının akışını sağlayacak temel dönüşümü yapabilmesi için bu yeteneklerle donanmıştır.Bu aşamada Salierinin intikam alması için para karşılığı hizmetçi kız yardım eder.Fakat Mozart deli tavırlar sergilemeye başlayınca hizmetçi kız bu durumdan geri çekilir.Babasının kılığına girer.Mozartın gülmeleri,deli gibi tavırları korkusundandır.Siyah çift taraflı Maskede korkuyu çok iyi yansıtmaktadır.Salieri bu yöntemi akıllıca kullanmıştır babasını hatırlatır.Bu durumda güçlenir,kendisine yardımcı olmuş olur.
         
Evre-Edim ( Gösterme )

       Salieri Mozartı öldürmek için riski göze alır gözünü hırs, kin, nefret kaplamıştır.Salieri,maddi manevi yetenekleri edinir. Mddi olarak Mozart a parasal yönden yardım etmez ,bu durum Mozartı iyice çökertir.Manevi olarak aslında Mozarta arkadaş olarak görünür ama arkasından hileler çevirir.Salieri bu yetenekleri elde ettikten sonra asıl amacı olan  Mozartı öldürerek Tanrıdan intikamını alma isteğini fiiliyata geçirmek için uğraş vermeye başlar ancak burada engel olarak Mozartın karısı karşısına çıkar ve böylece yavaş yavaş dönüşümün sağlanacağı sonuca doğru yaklaşılır

3         Evre-Yaptırım (Teyit etme):

       Bu evrede Salieri tanrıya sürekli isyanını göstermektedir.Kendisi tarafından neden kendisine müzik yapma arzusu verdiğini ama öylece bırakıp yaratıcılığı da Mozarta neden verdiğini,yemini karşısında bu durumu hak etmediğini yineleyip durur.Hasta yatağında olan Mozarta bestesini devam ettirir.Sonra karısı eve gelir,Salieriyi görünce evden çıkmasını ister,notaları dolaba kitler ve asla ulaşamaz notalara.Biraz aradan sonra Mozart ölür,beste yarıda kalmıştır.Salierinin planı gerçekleşemez.Tanrı düzenledi bunu besteyi almamam için Mozartı besteyi bitirmeden öldürdü der.İşte o zaman anlar tanrıya rüşvet karşılığı hiçbir şey yaptırılamayacağı ve her şeyin tanrının elinde olduğunu.Salieri başarısız olmuştur.

Sonuç

       Amedeus filminin Greimasının eyleyensel örnekçesine göre çözümlenmesi aslında Greimasın haklılığını da ortaya koymaktadır. Diğer anlatı türlerinde olduğu gibi bir gönderenin, gönderilenin, öznenin, nesnenin, engelleyenin yardım edenin olduğu ortaya çıkarılmıştır. Film derin anlamda aslında herkesin eşit olmadığını, insanların ne yaparsa yapsınlar Tanrı’ya karşı bu duruma düzeltemeyeceğini, Tanrı’ya rüşvet verilmeyeceğini fark ettirir. Çünkü Salieri’ye göre , Tanrı’ya dua etmiş, bakireliği karşılığında söz vermiş ama Tanrı Salieri’ye ne göstermiştir. Hain planı karşısında Mozart’ı öldürmeye kalkmış, ama bestesini elinden alıp kendi bestesi gibi gösterememiştir.

Hiç yorum yok:

Blogger tarafından desteklenmektedir.